6 ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਕੋਡ-ਨੇਮ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਸੀ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ?
6 ਜੂਨ 1984 ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਤਰੀਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ‘Operation Blue Star’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਾਂ “ਬਲੂ ਸਟਾਰ” ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ? ਕੀ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਨੀਲੇ ਬਾਣੇ ਨਾਲ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਸੀ?
ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਵੀ. ਕੇ. ਨਾਇਰ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਖੁਲਾਸਾ
1984 ਵਿੱਚ ਮਿਲਟਰੀ ਅਪਰੇਸ਼ਨਜ਼ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਰਹੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਵੀ. ਕੇ. ਨਾਇਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ From Fatigues to Civvies: Memoirs of a Paratrooper ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਡ-ਨੇਮ ਅਜੇ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਲੰਬੀ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੇ “Blue Star” ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਫਰਿੱਜ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ‘ਤੇ ਪਈ। ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਡ-ਨੇਮ “Operation Blue Star” ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਸੀ?
ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫ਼ੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਕੋਡ-ਨੇਮ ਅਕਸਰ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਜਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਜਾਂ ਰਣਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਹੋਰ ਅਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਡ-ਨੇਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਲਾਈ ਗਈ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ “Operation Woodrose” ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ “Operation Metal” ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਸਿੱਟਾ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਵੀ. ਕੇ. ਨਾਇਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ “Operation Blue Star” ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਬਾਣੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੇ “Blue Star” ਬਰਾਂਡ ਦੇ ਸਾਈਨਬੋਰਡ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਕੋਡ-ਨੇਮ ਸੀ।